چند نکته دربارهٔ چند موضوع
در این روزها در فضای فیسبوک در صفحهٔ خودم چند بحث را شاهد بودم که توجهم را جلب کرد و شاید بد نباشد من هم نکاتی در این مورد مطرح کنم.
۱. آقای داوود جنبش در مورد نام زبان «فارسی» یا «دری» بحثی را مطرح کرده و چنین اظهار کرده است که نام زبان «دری» از گذشته در نهادهای آموزشی افغانستان رایج بوده و اصطلاح «فارسی دری» بعدها ساخته شده است. او در یادداشتی با اشاره به دوران تحصیل خود نوشته است که دیپارتمنت مربوط به این زبان، هم در زمان دانشجویی او و هم پیش و پس از آن، همواره با نام «دری» شناخته میشد. او تأکید کرده است: «از زمان تحصیل من و قبل و بعد از آن، این دیپارتمنت همیشه دری نام داشت. اصطلاح فارسی دری بعداً جعل شد.»
چیزی که در این مورد قابل طرح است این است که منظور ایشان از «گذشته» مشخصاً چه زمانی است؟ یعنی دوران دانشجویی ایشان؟ دوران دانشجویی او چه زمانی بوده است؟ این را باید با قید زمان مشخص میکرد. بله اگر «گذشته» را چهل یا پنجاه سال قبل تصور کنیم (که با سن و سال و زمان دانشجویی ایشان هم جور بیاید) چنین است اما گذشتهٔ قبل از آن چه؟
من در کتاب «همزبانی و بیزبانی» مفصل به این پیشینه پرداختهام و نشان دادهام که از گذشتهٔ دور تا حدود هفتاد سال پیش (یعنی زمانی که فارسیزدایی در افغانستان جدی شد) نام این زبان فارسی بود و حتی همان فارسیستیزان که قصد کنارزدن این زبان را داشتند هم آن را فارسی مینامیدند. پس در اینجا چیزی که مهم است این است که بدانیم منظور ما از «گذشته» چیست؟ گذشتهای که ما به یاد میآوریم یا گذشتهای که تاریخ و اسناد به یاد میآورند؟
آقای جنبش اگر درست میگوید، از صد سال پیش سند بیاورد یعنی قبل از دوران دانشجویی خویش یا حتی قبل از قانون اساسی دههٔ چهل. و من در کتاب همزبانی و بیزبانی از آن زمان سند آوردهام مبنی بر این که نام زبان درگذشته فارسی بوده است. البته گذشتهای پیش از گذشتهٔ آقای جنبش.
۲. آقای نوراحمد خالدی در مقالهای مدعی شده است که ادعای نسلکشی ۶۰ درصد هزارهها در دوران عبدالرحمان خان با محاسبات جمعیتی سازگار نیست. این مسئله هم بحث بسیاری برانگیخته و پاسخهایی در این مورد نوشته شده است. من در مورد آمار و ارقام این قضیه اطلاعات تخصصی و تاریخی ندارم ولی فکر میکنم که نباید مسئلهٔ آمار و ارقام، ما را قبح این رفتار عبدالرحمان خان غافل کند. بحث آماری در این مورد میتواند تلهای باشد برای انحراف موضوع، به گونهای که ناخواسته بدین بیندیشیم که اگر تعداد کشتگان کمتر از ۶۰ درصد باشد دیگر مشکلی نیست. عبدالرحمان خان جدا از جنایتها و کشتارها و شکنجههایی که انجام داد، یک نظام قوممحور از خود بر جای گذاشت که اثرات آن را تا کنون میبینیم. شاید بشود گفت که از زمان عبدالرحمان است که تبعیض قومی به نفع یک قوم و راندن و کوچاندن اقوام دیگر شکل سیستماتیک در افغانستان میگیرد و تا کنون ادامه دارد. این موضوع مهمی است و نباید صرف نظر از اعداد و ارقام از آن غافل بمانیم. او اگر به جای ۶۰ درصد، حتی ۶ درصد مردم هزاره را کشته بود یا بیجا ساخته بود، همین که سیاست غصب سرزمینی، کوچاندنهای اجباری و نقل و انتقالات جمعیتی، تبعیض و سلطهٔ آهنین بر مبنای قومیت را در کشور استوار ساخت، پروندهٔ او را به حد بسیاری سیاه میسازد. این قسمت ماجرا را نباید فراموش کرد و نباید تصور کرد که مسئلهٔ اصلی عددها و ارقام است که با جابهجا شدن آنها، ما میراث شوم این زمامدار را کموزن تلقی کنیم. کشور ما از دوران احمدشاه درانی تا به سالهای اخیر زمامداری چنین زیانبار به خود ندیده است و لازم است که روی جنبههای مختلف این زمامداری هم تمرکز کنیم و فقط تنها ابزار ما عدد و رقم و درصد نباشد، هرچند آن هم از نظر نشاندادن وسعت این ماجرا لازم است.
درگیرساختن ما به آمار و ارقام میتواند تلهای باشد که ما را از حقایق مهمی غافل بدارد و فکر کنیم که فقط مسئله عدد است.
۳. در موضوع کتاب «تاریخ شفاهی چهار دههٔ افغانستان» و جناب شوکتعلی محمدی شاری هم سخن بسیار گفته شده است و من هم میشود ملاحظاتی را مطرح کنم. ولی چیزی که من انتظار داشتم در قدم اول نقد و بررسی این کتاب بود. این چیزی است که من در میان این همه مطالب مختلفی که علیه و له آقای شاری نوشته شده است، کمتر به آن برخورد کردم.
ببینید اولین کار در این مورد این است که کیفیت محتوایی، میزان درستبودن یا نبودن استنادات، صحت روایت تاریخی و دیگر امور کتاب سنجیده شود، بیان شود و نقد شود. آنگاه مخاطب بهتر میتواند در مورد نقش جناب شاری در این مورد داوری کند. بحثها میتواند بیش از این که شخصیتمحور باشد، متنمحور باشد.
حالا شاید دوستانی بگویند که چون شخصیت شناختهشده است نیازی به مطالعهٔ اثر نیست. ولی قضیه این است که بخشی از شناخت شخصیت هم موقوف بر مطالعهٔ اثر اوست. اینها بر هم اثر متقابل دارند.
کتابی منتشر شد است. آن را بخوانیم، ارزیابی کنیم، نقد کنیم و البته به حواشی آن هم تا حد لازم بپردازیم. من شخصاً دوست دارم در این مورد بیشتر بدانم و کمتر یافتم. و نمیدانم چند تن از کسانی که در این روزها به شکل برافروخته از هر دو جانب به این موضوع پرداختهاند، خود کتاب را دیدهاند و خواندهاند.
شما آگاهی جامعه را بالا ببرید. محتوای کتاب را توصیف کنید، نقد کنید و عیب و حسن آن را اگر دارد یا ندارد بیان کنید. آنگاه مخاطب میتواند در مورد کسانی که در آن کتاب نقش داشتهاند به فراخور میزان نقشی که داشتهاند قضاوت کند و البته اگر کتاب محتوای سخیفی داشته باشد، بهتر با شما همدل میشود.
و در هر حال، باید از قضاوتهای تند و شتابزده و غیراخلاقی هم پرهیز کرد. احترام اهل دانش و فرهنگ را نگه داریم و زحمات آنها برای این کشور بلادیده را پاس بداریم. من نمیدانم که چند تن از کسانی که در این روزها به قضاوتهای شخصی روی میآورند چقدر از آثار آقای شاری را خواندهاند و بر تلاشهای او در حوزهٔ زبان و فرهنگ کشور، به خصوص مردم هزاره واقفاند.
شاید بگوییم که این قضیه به آن آثار ربطی ندارد. ولی واقعیت این است که ربط دارد. وقتی قضاوت منفی در مورد یکی از خادمان ادب و فرهنگ کشور ایجاد کردیم، ممکن است همین قضیه سبب شود که بسیاری از کسانی که آشنا نیستند، به خصوص جوانان و نسل آینده کمتر به بهرهگیری از آثار آنان ترغیب شوند. وقتی ما شخص را خائن و سازشکار و هزار چیز دیگر توصیف کنیم کسی که به سراغ هر مطلبی از این شخص برود، این برچسب ذهنی را با خود خواهد داشت.
من به خاطر میآورم که وقتی کتاب ارزشمند «غلط ننویسیم» ابوالحسن نجفی منتشر شد، من چند نقد تند در مورد آن خواندم و همین سبب شد که سالها دیگر به سراغ این کتاب نروم و از چنین گنجینهٔ مهم زبانیای غافل بمانم. کاری نکنیم که بر روی ذهنیت مردم غباری بنشیند که سبب شود شماری از مردم خادمان ادب و فرهنگ این کشور را ناچیز بپندارند و همه آثار آنها را با پیشداوری قضاوت کنند.
و ختم کلام این که ما سرمایه زیاد نداریم که آنها را با ولخرجی بسوزانیم. بکوشیم سرمایهها را نگه داریم که در این بازار پر چالش کشور، به کار ما بیاید. ما در یک مبارزهٔ فرهنگی دیرسال در کشورمان هستیم علیه تبعیض، زبانستیزی و فرهنگستیزی حاکم. سربازان و بلکه افسران خود را زخمی نسازیم.
نویسنده: محمد کاظم کاظمی
