آیا واقعاً زبان فارسی از دری جداست و این تمایز ریشه در تفاوت های واقعی زبان شناختی دارد، یا این که محصول یک فرایند سیاسی و هویتی است که از بیرون و درون هدایت شده است؟
چرا برخی جریانهای سیاسی افغانستان تا این اندازه بر کنار گذاشتن نام تاریخی فارسی و جایگزینی آن با عنوان دری اصرار میورزند؟
در ادامه، این مسئله را از منظر تاریخی، سیاسی و فرهنگی بررسی میکنیم.
۱. بازی بزرگ و تقابل قدرتهای جهانی با میراث تمدنی خراسان؛
در قرن نوزدهم، دو قدرت بزرگ جهانی، امپراتوری روسیه تزاری و بریتانیا، برای تسلط بر آسیای مرکزی و افغانستان و دستیابی به منافع راهبردی خود درمنطقه، وارد رقابتی گسترده شدند. روسها در تلاش برای تصرف آسیای مرکزی و سپس دستیابی به گنج جهان “هند” بودند؛ سرزمینی که در آن زمان تحت سلطه بریتانیا قرار داشت.
انگلیسیها نیز برای جلوگیری از پیشروی روسیه به سوی هند، به افغانستان لشکر کشیدند تا این امارت را تحت نفوذ و اداره خود قرار دهند و مانع دسترسی روسها به مستعمره ارزشمند شان شوند. این رقابت گسترده و پیچیده تاریخی، در ادبیات سیاسی و تاریخی به نام «بازی بزرگ» شناخته میشود.
اما این دو قدرت جهانی برای تثبیت سلطه و تحمیل روایت سیاسی و فرهنگی خود بر منطقه تاریخی خراسان، با دو مانع جدی مواجه بودند:
۱. اسلام اعتدالگرا و سنت فکری بخارا؛
۲. زبان فارسی و میراث تمدنی آن.
میراث داران تاریخی این دو روایت تمدنی، تاجیکان یا همان ایرانیان شرقی بودند. از آنجا که روایت تاریخی تاجیکان بر پایه اسلام اعتدالگرا و زبان فارسی استوار بود، این دو مؤلفه از ظرفیت بالایی برای انسجام فرهنگی و هویتی منطقه برخوردار بودند و میتوانستند در برابر روایت های مورد نظر آن دو قدرت، از جمله گسترش مسیحیت، زبان روسی در آسیای مرکزی و زبان انگلیسی در افغانستان، نقش بازدارنده ایفا کنند.
از همینجا تقابل منافع آغاز شد.
قدرت های بزرگ برای درهم شکستن این موانع تمدنی، به سیاستهای مهندسی هویتی، تغییر جغرافیای سیاسی و بازتعریف تاریخ منطقه روی آوردند؛ سیاستهایی که پیامدهای آن تا امروز نیز در ساختار سیاسی و فرهنگی این جغرافیا قابل مشاهده است.
۲. تغییر نام جغرافیایی و تجزیه خراسان تاریخی؛
نخستین گام در این مسیر، دست کاری در نامهای تاریخی و جغرافیایی منطقه بود. آسیای مرکزی آن روزگار، بخش هایی از خراسان بزرگ و ماوراءالنهر یا فرارودان را در بر میگرفت؛ سرزمینی که قرنها تحت تأثیر تمدن اسلامی، مکتب فکری بخارا و زبان فارسی قرار داشت.
روسها پس از اشغال تاشکند در سال ۱۸۶۵ نام «ترکستان روس» را برای قلمرو تحت سلطه خود برگزیدند.
در سوی دیگر رود آمو نیز انگلیسیها با حمایت از ساختار سیاسی و تغییر نام خراسان به افغانستان، در پی ایجاد حوزه نفوذی بودند که حافظ منافع استعماری آنان باشد. به این ترتیب، در دو سوی آمودریا، دو ساختار سیاسی با دو نام جدید شکل گرفت که هرکدام در خدمت منافع یکی از این دو قدرت جهانی قرار داشتند.
به روایت کتاب «سلطنت کابل» نوشته مونتاستوارت الفنستون، مأمور سیاسی شرکت هند شرقی، افغانها نام مشخصی برای کشور خود نداشتند و او پس از ترسیم حدود مشخص، نام افغانستان را برای این سرزمین برگزید و به کار گرفت؛ این اتفاق در سال ۱۸۱۵ میلادی صورت گرفت. اما، نام خراسان تا سال ۱۸۸۶ و در جریان ترسیم مرزبندیهای سیاسی همچنان ادامه داشت و تثبیت رسمی نام افغانستان در ساختار سیاسی، در نظام نامه امانالله خان در سال ۱۹۲۳ رسمیت یافت.
پس از نامگذاری و بازتعریف جغرافیای سیاسی دو سوی آمو، گام بعدی، ترسیم مرزها و تجزیه ساختارهای تاریخی منطقه بود.
تاجیکان ساکن دو سوی رود آمو در مرزهای سیاسی جداگانه قرار گرفتند و به قول دکتر شیرعلی لایق: «ما تاجیکان را تبر تقسیم کردند.» به این نیز بسنده نکردند؛ سرزمینهای تاریخی تاجیکان، از جمله بخارا، سمرقند، سرخان دریا و … در تقسیمات سیاسی جدید از ساختار تاریخی خود جدا و به قلمرو ازبکستان ملحق شدند. تاجیکستان شکل گرفت؛ اما تاجیکستانی بیسر و بیقلب!
در کنار این تحولات، ترکیب جمعیتی و ساختار قومی منطقه نیز دستخوش تغییرات و جا به جاییهای گسترده شد. این تحولات را نمی توان جدا از رقابتهای ژئوپلیتیکی روسیه و بریتانیا و سیاستهای بعدی قدرتهای منطقهای بررسی کرد.
مسئله اساسی این بود که زبان فارسی صرفاً یک ابزار ارتباطی نبود؛ بلکه زبان تمدن، دیوانسالاری، فرهنگ، دانش و پیوندهای تاریخی منطقه به شمار میرفت. این زبان، برخلاف بسیاری از زبانهای دیگر، از پشتوانه تمدنی و تاریخی گستردهای برخورداربود و ظرفیت آن را داشت که جوامع پراکنده منطقه را در یک حوزه فرهنگی مشترک گرد هم آورد؛ کما این که گردهم آورده بود.
۳. جنگ علیه زبان فارسی و اسلام اعتدالگرای بخارا؛
زبان فارسی و سنت فکری اسلام حنفی و اعتدالگرای بخارا، دو مؤلفه مهمی بودند که میتوانستند در برابر نفوذ فرهنگی و سیاسی روسیه و بریتانیا مقاومت کنند.
از همین رو، تضعیف این دو میراث تمدنی به یکی از محورهای مهم سیاستهای هویتی در منطقه تبدیل شد.
قدرتهای استعماری و سپس ساختارهای سیاسی وابسته به آنها، هرکدام به شیوهای در پی تضعیف پیوندهای تاریخی فارسی زبانان و جایگزینی روایتهای هویتی جدید برآمدند. حمایت از متحدان سنتی، تقویت هویتهای سیاسی رقیب و محدودسازی جایگاه زبان فارسی، بخشی از این روند بود.
تغییر نام زبان فارسی به «دری» در قانون اساسی سال ۱۳۴۳ خورشیدی افغانستان و تغییر نام فارسی به «تاجیکی» در سال ۱۹۲۴ میلادی در تاجیکستان، در همین بستر تاریخی و سیاسی قابل بررسی است. این تحولات؛ به ویژه در کنار سیاستهای زبانی و هویتی روسیه تزاری، بریتانیا و سپس اتحاد شوروی، در بازتعریف هویت فارسی زبانان منطقه نقش داشتند.
در افغانستان، تمام تلاشها بر این متمرکز شد که زبان فارسی با عنوان دری معرفی شود و پیوند آن با میراث تاریخی و تمدنی فارسی زبانان کم رنگ گردد. در مقابل، زبان پشتو به عنوان مؤلفه اصلی هویت سیاسی دولت افغانی برجسته شد؛ زبانی که تا ۷۰ سال پیش الفبای نوشتاری نداشت و از جایگاه تاریخی، فرهنگی و تمدنی برخوردار نبود.
در آسیای مرکزی نیز سیاستهای شوروی؛ به ویژه از سال ۱۹۳۹ با تغییر خط تاجیکی از فارسی به سیریلیک، گام دیگری در جهت جدا سازی فارسی زبانان از حوزه تمدنی مشترک آنان و ایران بزرگ بود؛ سیاستی که آثار آن تا امروز ادامه دارد.
۴. چرا سران افغان و دشمنان زبان فارسی هنوز اصرار دارند که ما زبان خود را دری بنامیم؟
پاسخ را باید در پیامدهای سیاسی و هویتی این تغییر نام جست و جو کرد. هنگامی که پیوند تاریخی یک زبان با حوزه تمدنی گسترده آن تضعیف شود، زمینه برای بازتعریف هویت زبانی و فرهنگی جامعه فراهم میشود. در افغانستان نیز اگر زبان فارسی از جایگاه تاریخی خود فاصله داده شود و به یک عنوان محدود جغرافیایی تقلیل یابد، زمینه برای تحمیل روایت قومی و سیاسی خاصی فراهمتر خواهد شد.
از سوی دیگر، با تضعیف زبان فارسی و محدود سازی جایگاه آن در برابر زبان پشتو به عنوان زبان مورد حمایت حاکمان، زبان انگلیسی میتواند به تدریج جایگاه گستردهتری پیدا کند؛ دقیقاً همان الگویی که در هند تجربه شد.
در هند، زبان فارسی حدود شش قرن زبان دربار، دیوانسالاری و فرهنگ رسمی بود؛ اما ابتدا با رشد و تقویت زبانهای محلی و سپس با سیاستهای استعماری بریتانیا، زبان انگلیسی جایگزین آن شد و جایگاه اداری و رسمی فارسی را تصاحب کرد.
به نظر میرسد استعمارگران جهانی دیروز و حافظان منافع آنان امروز در افغانستان و آسیای مرکزی، همچنان در پی تکرار الگویی مشابه و قدیمی هستند؛ الگویی که در آن، ابتدا زبان تاریخی و تمدنی تضعیف میشود و سپس زبان قدرت مسلط جای آن را میگیرد.
اما امروز شرایط به طور کامل تغییر کرده است. به یمن گسترش فضای مجازی، فناوریهای نوین و افزایش آگاهی تاریخی نسل جدید، دیگر چنین سیاستهای هویت زدایانه بهآسانی قابل تحمیل نیستند.
فارسی زبانان بیش از گذشته از اهداف سیاسی پشت این روندها آگاه شده اند و در برابر تلاشهایی که برای گسستن پیوندهای تاریخی و تمدنی آنان صورت میگیرد، ایستادگی میکنند.
۵. تفاوت تاریخی فارسی و دری؛ دو زبان یا دو نام برای یک زبان
زبان فارسی با پیشینهای چندین سدهای و ریشههای تاریخی کهن، از دوران باستان تا امروز، یکی از بزرگ ترین زبانهای تمدنی، علمی، ادبی و سیاسی منطقه بوده است.
عنوان «دری» نیز در برخی منابع تاریخی، از جمله در دوره ساسانی، به کار رفته است؛ اما واقعیت این است که فارسی و دری دو زبان مستقل و جداگانه نیستند؛ بلکه دری زبان دوران ستم و حاکمیت سلطهگرایانه اعراب بر جهان فارسی بود.
پس از ورود اسلام، زبان فارسی دستخوش تحولات گستردهای در ساختار نوشتاری و واژگانی شد و خط پهلوی به تدریج جای خود را به خط عربی داد. در روایت هویتگرایان عرب، فارسی نمادی از باستانگرایی و میراث تمدن پیشااسلامی تلقی میشد؛ ازاینرو، باتغییر خط و رواج الفبای عربی، تلاش شد این زبان در چارچوب هویت اسلامی بازتعریف شود و نام «دری» جایگزین نام تاریخی «فارسی» گردد؛ نامی که حدود دو قرن رواج یافت. این رویکرد را میتوان در چارچوب حساسیت حاکمیتهای عربی نسبت به نمادهای تمدن ایرانی وپیوند آنها با گذشته تاریخی و هویت مستقل مردم ایران و خراسان دانست؛ پیوندی که میتوانست مشروعیت فرهنگی و سلطه سیاسی اعراب را به چالش بکشد.
یکی از نخستین جرقههای احیای زبان فارسی در برابر سلطه زبان عربی در دستگاههای سیاسی، در دوران یعقوب لیث صفاری تاجیک زده شد. هنگامی که شاعری در مدح او به زبان عربی شعر خواند، یعقوب برآشفت و گفت: «زبانی را که من اندر نیابم، چرا باید گفت؟»
این روایت، نمادی از بازگشت زبان فارسی به عرصه سیاست و فرهنگ و آغاز مرحلهای تازه در احیای هویت زبانی ایرانیان و ایرانیان شرقی بود.
با این حال، شاعران فارسیسرا همچنان در معرض محدودیتها و فشارهای خلافت بغداد قرار داشتند.
اما نقطه عطف شکوفایی و تثبیت جایگاه زبان فارسی، دوران سامانیان تاجیک در بخارا بود. سامانیان با حمایت گسترده از شاعران، نویسندگان و دانشمندان فارسیزبان، زبان فارسی را بار دیگر به جایگاه شایسته تمدنی و فرهنگی خود بازگرداندند. در این دوره، با استحکام حاکمیت آنان در خراسان، نام «فارسی دری» رسماً جایگزین نام «دری» و زبان رسمی دولتی شد؛ آنان عملاً اعلام کردند که زبان ما دیگر صرفاً دری نیست؛ بلکه فارسی دری است و خود را دوباره به گذشتهی تاریخی خود پیوند زدند.
دلیل این که شاعران بزرگی چون حکیم فردوسی، حافظ شیرازی، رودکی و… در سرودههای خود از عنوان دری نیز گه گاهی یاد کردهاند، ریشه در همین نگاه و روایت اسلامی و سلطه حاکم بر فضای فکری آن دوران داشت؛ زیرا برای پرهیز از متهم شدن به غیر اسلامی بودن، گاهی از عنوان دری نیز استفاده میکردند. اما در اصل، زبان همان فارسی کهن و همان درخت ریشهدار و بنیادینی است که از گذشته تا امروز استمرار یافته است.
۶. زبان فارسی؛ تهدیدی برای روایتهای انحصارطلبانه قومی
در علوم سیاسی و مطالعات هویت، زبان و تاریخ از بنیادیترین مؤلفههای قدرت نرم و انسجام اجتماعی به شمار میروند. هرچه یک جامعه از پشتوانه تاریخی، فرهنگی و تمدنی عمیقتری برخوردار باشد، جایگاه آن در معادلات منطقهای و جهانی استوارتر خواهد بود.
از همین منظر، زبان فارسی و میراث تمدنی آن برای جریانهایی که میکوشند تاریخ و هویت افغانستان را در چارچوب یک روایت قومی محدود تعریف کنند، چالشی جدی محسوب میشود؛ به ویژه برای گروههایی که نقطه آغاز تاریخ سیاسی خود را تأسیس دولت درانی در سال ۱۷۴۷ میلادی میدانند و میخواهند تاریخ این جغرافیا را به تاریخ یک ساختار سیاسی و یک قوم تازه به دوران رسیده تقلیل دهند.
بیدلیل نیست که از حامد کرزی، زلمی خلیلزاد و اشرف غنی تکنوکرات گرفته تا ملاعمر و هبتالله، جریانهای سیاسی متفاوتی در دورههای مختلف با سیاستهای دشمنانه و حذف گرایانه علیه زبان فارسی بوده اند.
این جریانها، با وجود تفاوتهای سیاسی و ایدئولوژیک، در یک نقطه اشتراک دارند: تلاش برای تثبیت روایتی از هویت افغانیت که در آن، جایگاه تاریخی و تمدنی فارسی زبانان به حاشیه رانده شود.
چون تا زمانی که زبان فارسی و میراث تمدنی اسلام اعتدالگرای بخارا زنده و پویا باشد، حذف تاریخی و فرهنگی تاجیکان و دیگر فارسیزبانان از معادلات این جغرافیا امکانپذیر نخواهد بود.
ممکن است یک جریان سیاسی در کوتاه مدت بر قدرت مسلط شود؛ اما تبدیل این سلطه موقت به حاکمیتی پایدار و انحصاری، بدون پذیرش واقعیتهای تاریخی و اجتماعی این سرزمین، چیزی جز یک توهم سیاسی نخواهد بود.
پایان سخن اینکه: امروز فارسی گفتن برای ۱۴۰ میلیون فارسیزبان جهان، دیگر صرفاً یک انتخاب زبانی نیست؛ بلکه به نمادی از مقاومت در برابر سیاستهای هویت زدایانه و انحصارطلبانه دشمنان این زبان در منطقه تبدیل شده است.
دفاع از نام فارسی، درحقیقت دفاع از یک میراث تاریخی، تمدنی و فرهنگی است که مرزهای سیاسی امروز را به رسمیت نمیشناسد و به جغرافیای خاصی محدود نمیشود.
تمام تلاش جریانهای انحصارطلب این است که پیوندهای تاریخی و هویتی فارسی زبانان را با هم زبانان و هم تباران منطقهای شان قطع کنند؛ چون میدانند که با قطع و گسستن این پیوندها، زمینه برای تحمیل روایتهای سیاسی و قومی آنان فراهمتر خواهد شد.
اما این تلاشها، با وجود بیش از یک قرن سیاستهای فشار، تبعیض و حذف، نتوانسته است زبان فارسی را از حافظه تاریخی و هویت جمعی فارسی زبانان بیرون کند. امروز نیز آگاهی اجتماعی و تاریخی مردم به سطحی رسیده است که اهداف بسیاری از این سیاستهای هویت زدایانه را به خوبی تشخیص میدهند و در برابر آن ایستادگی میکنند.
فارسی را گرامی میداریم!
۱۴۰۵/۸/۲۵
نویسنده: دکتر اولیا جلالی
