تفاوت های افغستان با ترکیه
بخش سوم:
مؤلفه سوم سابقه تمدنی، تاریخی و فرهنگی بود. ناسیونالیسم ترک بر پایههای تاریخ، فرهنگ، سیاست و اقتصاد امپراتوری عثمانی شکل گرفته بود؛ امپراتوریای که بیش از شش قرن بر بخشهای قابلتوجهی از جهان حکومت کرده بود. هرچند برخی حاکمان ترک بیشتر به مسائل نظامی علاقهمند بوده و چندان فرهنگپرور نبودهاند، اما بخش عمده جمعیت عثمانی را غیرترکها و حتا حدود چهل درصد از ساکنان عثمانی را غیرمسلمانان تشکیل میدادند. تعداد زیادی از دانشمندان، هنرمندان، سیاستمداران، فرهنگیان و نویسندگان در این سرزمین حضور داشتهاند. عثمانیها قرن ها مسائل سیاسی را تجربه کرده بودند و با بسیاری از کشورهای جهان روابط سیاسی و فرهنگی داشتند. آنها دارای نظام مالی مشخص و جمعآوری مالیات و زکات و غیره بودند. بنابراین، این امپراتوری میراث تاریخی، نظامی، سیاسی، اقتصادی و فرهنگی قابلتوجهی را برای وارثان خویش به جا گذاشته بود. در واقع، جنبش ترکان جوان، که بیشتر اعضای آن از تحصیلکردگان غرب بودند، تحت تأثیر اندیشههای غربی، به دنبال تشکیل ملت ترک و نجات امپراتوری رو به افول عثمانی بودند. برخلاف آن ترک ها، افغانها/پشتونها بزرگترین جمعیت قبیلهای جهان را تشکیل میدهند و اکثراً زندگی کوچنشینی داشته و دارای فرهنگ قبیلهای و کوچنشینی هستند. هیچگونه آثار فرهنگی، هنری و تاریخی مهمی در گستره جغرافیایی افغان/پشتونها دیده نمیشود. آنها در بسیاری موارد آثار تاریخی مناطق اشغالی خود را نابود کردهاند. نمونه بارز آن را میتوان در آثار مربوط به موزیم ملی افغانستان و همچنین مجسمههای تاریخی بودا در افغانستان مشاهده کرد.«عبدالله سرحدی، والی طالبان در بامیان گفت که در دور اول حاکمیت این گروه بر افغانستان، مجسمههای تاریخی بودا را با دستان خودش نابود کرده است. او در گفتوگو با سرویس جهانی بیبیسی گفت: «با دستهای خودم آنها را نابود کردم و پشیمان هم نیستم»(اطلاعات روز، ۱۴۰۵). آنها نهتنها در گذشته تاریخی دستاورد فرهنگی قابلتوجهی نداشتند، بلکه در حال حاضر نیز از مسائل فکری، علمی و فرهنگی جهان مدرن و حتی معارف اسلامی درک درستی ندارند. برداشت آنها از ارزشهای جهان مدرن و همچنین اسلام، بیشتر در قالب ارزشهای قومی و قبیلهای آنها محدود است و خارج از آن انعطاف فکری وجود ندارد. دگماندیشی و انجماد فکری قرن ها در میان پشتونها/افغانها ادامه داشته و در حال حاضر نیز جریان دارد. نمونه بارز آن، حاکمیت طالبان و برخورد آنها با گروههای قومی غیرافغان و همچنین فعالیتهای اجتماعی زنان و آموزش دختران است. این موضوع یک تفکر کاملاً فرهنگی در میان پشتون ها/افغان هاست. اکثریت مردم افغانستان، که حدود ۶۷ درصد غیرافغان/غیرپشتون هستند، با این تفکر مخالفاند.
بنابراین، قوم افغان ها/پشتون ها از سابقه تمدنی، تاریخی و فرهنگی برجستهای در افغانستان برخوردار نبوده اند. افغانستان با «هویت افغانی»، کشوری جدید بوده و ظرفیت شکلدهی تمدن نیز در این رویکرد وجود ندارد. این کشور باهویت افغانی در سال ۱۸۸۰ میلادی، تنها بیست سال پیش از ورود«محمود طرزی پدرناسیونالیسم افغانی» به افغانستان، شکل گرفت و نام «افغانستان» چهلوسه سال پس از شکلگیری این کشور، در قانون اساسی سال ۱۹۲۳ میلادی، توسط طرزی و امانالله خان، داماد طرزی، بهصورت رسمی بر این جغرافیا گذاشته شد. هرچند ناسیونالیستهای افغانی ادعا میکنند که این کشور در زمان احمدشاه ابدالی، در سال ۱۷۴۷، شکل گرفته است، اما این ادعا از لحاظ تاریخی قابل اثبات نیست و بیشتر جنبه ایدئولوژیک دارد. نخست، احمدشاه ابدالی در جغرافیای افغانستان امروزی متولد نشده بود؛ دوم، او یکی از افراد نادرشاه افشار، یکی از پادشاهان ایران، بود؛ و سوم، او هیچگاه در هیچجا برای قلمرو حاکمیت خود، از واژه «افغانستان» استفاده نکرده و حتی کتاب خود را به فارسی نوشته و خود را وارث شاهان ایرانی/خراسانی دانسته است. بااینوجود، حتی اگر فرض ناسیونالیستهای افغانی را مورد توجه قرار دهیم، از زمان احمدشاه ابدالی نیز دستاورد فرهنگی و فکری وجود ندارد. او نیز مانند رئیس خود، نادرشاه افشار، بیشتر به جنگ و لشکرکشی میاندیشید و این موارد بهعنوان منبع اصلی تأمین نیازهای مالی و نظامی حکومت ۲۶ ساله احمدشاه ابدالی شمرده میشد. این روند پس از او نیز ادامه یافت و بسیاری از این جنگهای ویرانگر، درونخانوادگی بودند و اکثراً میان فرزندان و بستگان احمدشاه ابدالی شکل گرفتند و موجب کشته و زخمی شدن صدها هزار نفر گردیدند. بنابراین، ثبات سیاسی، فرهنگی، اقتصادی و غیره در این کشور وجود نداشت و فرصت چندانی برای تولید اندیشه، فرهنگ، هنر و غیره به وجود نیامد. حتی بسیاری از حاکمان سیاسی نیز با تولیدات فکری و فرهنگی بیگانه بودند. البته قابل ذکر است که منظور از نداشتن سابقه تاریخی و تمدنی فقط دوره تاریخی کشور بنام افغانستان است که با هویت افغانی و حاکمیت افغان ها/پشتون ها شکل گرفته است، در غیر آن سرزمین خراسان دارای سابقه تمدنی و تاریخی چندهزار ساله است.
مولفه چهارم موقعیت جغرافیایی ترکیه است. ترکیه عثمانی، برخلاف افغانستان، در همسایگی اروپا قرار داشت و بهشدت تحت تأثیر تحولات اروپای در حال تحول بود. افغانستان با اروپا فاصله جغرافیایی زیادی داشت و تحولات اروپا، برخلاف ترکیه، در آن زمان تأثیر برجستهای بر جامعه و فرهنگ افغانستان نداشت. افغانستان کشوری بهشدت سنتی بود که با بسیاری از تحولات مدرن ناآشنا بود. یعنی ظرفیت فکری و فرهنگی جامعه آن روز ترکیه با افغانستان آن روز قابل مقایسه نبود.
بااینوجود، هنوز نمیتوان گفت که نظریه ناسیونالیسم ترک، نظریهای موفق در عرصه حاکمیت سیاسی در ترکیه بوده است. با گذشت بیش از یک قرن از شکلگیری ناسیونالیسم ترک، هنوز مشکلات اجتماعی و سیاسی زیادی در این کشور وجود دارد و بسیاری از مشکلات میان کردها و ترک ها و برخی گروه های قومی دیگر حلنشده باقی مانده است. در واقع، میتوان گفت که ایدئولوژی ناسیونالیسم در هرجای جهان که اجرا شده است، نهتنها بدون مشکل نبوده، بلکه با مشکلات زیادی نیز مواجه بوده است. این ایدئولوژی، به دلیل هویت ذاتی خود که با انحصارگری، تبعیض و حذف همراه است، بخشهایی از مردم جامعه را نادیده گرفته و به نارضایتیها دامن میزند. این موضوع در مورد ترکیه نیز صدق میکند. با وجود تفاوتهای جدی ناسیونالیسم ترک با ناسیونالیسم افغانی/پشتون، ترکیه هنوز نتوانسته است مشکلات خود را بهصورت کامل حل کند و چندین دهه است که با برخی گروههای قومی درگیریهای نظامی و سیاسی دارد. اما در افغانستان، این مشکلات چندین برابر است. علاوه بر تضادهای ذاتی ایدئولوژی ناسیونالیونالیسم، بنای افغانستان توسط استعمار، سپردن حاکمیت این سرزمین به رهبران قبایل افغان/پشتون و سلطه مطلق افغان ها/پشتون ها در این سرزمین مشکلات زیادی را به وجود آورده بود. اما با ورود ایدئولوژی ناسیونالیسم و قومی ساختن این ایدئولوژی توسط محمود طرزی و امانالله خان، این مشکلات تقویت شده و باعث غرق شدن افغانستان در گرداب مشکلات طولانیمدت گردید. محمود طرزی همه چیز را در محور قوم افغان/پشتون و قدرت انحصاری این اقلیت قومی تعریف و تدوین کرد. طرزی سنگبنای این تفکر را گذاشت؛ تفکری که ساختار فکری نسلهای بعدی را کاملاً تحت تأثیر قرار داد. آنها در حال حاضر نیز معتقد هستند که حاکمیت سیاسی در افغانستان نه تنها متمرکز باشد، بلکه حق مسلم، انحصاری و تاریخی پشتونها/افغانها است و با هر شکل و هر روشی ممکن، میبایست آن را حفظ کرد. رهبران افغان/پشتون معتقد هستند که حاکمیت انحصاری آنها، پس از سقوط حکومت وابسته به شوروی و حضور اقوام غیرپشتون در ساختار سیاسی افغانستان، با چالش جدی مواجه شده است. انورالحق احدی، یکی از نظریهپردازان ناسیونالیسم افغانی/پشتونی، مقالهای تحت عنوان «زوال سیاسی پشتونها در افغانستان» منتشر کرد و به پشتونها هشدار داد که برای حفظ قدرت خویش تلاش کنند. بنابراین، آنها مصمم هستند که حاکمیت انحصاری را به افغانها/پشتونها بازگردانند و عدم اجرای توافقنامه بن، بخشی از تلاشهای ناسیونالیستهای افغان/پشتون برای بازگشت قدرت انحصاری این گروه قومی بود. حالا که متغیر مستقل یعنی ناسیونالیسم افغانی توضیح داده شد، در قدم بعدی متغیرهای میانجی را توضیح خواهیم داد. یعنی عوامل که از طریق آنها ناسیونالیست های افغانی مانع تحقق توافقنامه بن گردیدند.
یاداشت: به دلیل طولانی شدن متن موجود از ذکر ماخذ در پایان هریک از مقالات خودداری شده است. مقالات که در وبسایت خبرگزاری راسک منتشر شده است، بخش از یک پروژه علمی-پژوهشی است.
