پدرام سروش
۱. خراسان، سرزمین خورشید
خراسان نامی است که بر گسترهای از خاک کهن و گرانسنگ این سرزمین نهاده شده است؛ سرزمینی که از دیرباز، جولانگاه نامآوران و خاستگاه تمدّنهای دیرینه بوده است. این نام، در بستر تاریخ، دستخوش قبض و بسطهای مرزی گردیده و گسترۀ آن، گاه تا کرانههای چین و هند، و گاه تا آستانهی ماوراءالنهر و پارس رسیده است.
۲. ریشهی واژۀ خراسان
در زبان پهلوی، «خراسان» به معنای خاور (شرق) است، و از دو پارۀ «خور» (خورشید) و «آسان» (آیان – آمدن) ساخته شده است. بدینسان، خراسان را «جایگاه برآمدن خورشید» دانستهاند. فخرالدین اسعد گرگانی در منظومۀ ویس و رامین، بهروشنی بر این معنا اشاره کرده است:
خور اسد پهلوی باشد خور آید
عراق و پارس را خور زو برآید
خراسان را بود معنی خورآیان
کجا از وی خور آید سوی ایران
۳. خراسان در سنگنبشتههای ساسانی و متون کهن
در سنگنبشتههای ساسانی، خراسان یکی از ساتراپیهای (استانهای) ایرانشهر خوانده شده است. نام خراسان، در سدۀ سوم ترسایی (میلادی) ورد زبانها شد و از سدۀ پنجم به بعد، به گسترهای اشاره داشت که از رود آمو در شمال تا مرزهای چین در شرق، و از امپراتوری پارس در غرب تا سرزمین هندوستان در جنوب امتداد داشت. این پهنه، زمانی بسیار فراخ و گاه محدودتر بوده، اما همواره یکی از کانونهای تمدنی و فرهنگی جهان آریایی بهشمار میآمده است.
۴. تجزیهی ایران بزرگ و ظهور دولت افغان
پس از مرگ نادرشاه افشار، ایران بزرگ دستخوش تجزیه شد. در پی این فروپاشی، احمدخان ابدالی (۱۷۴۷–۱۷۷۳ ترسایی) که از قوم افغان/ پشتون بود، دولتی در خراسان بنیاد نهاد که پسانترها به نام افغانستان شناخته شد_زمان عبدالرحمن خان). بااینحال، هیچ سند معتبر تاریخی نشان نمیدهد که احمدخان ابدالی نام خراسان را به افغانستان تغییر داده باشد. حتی در تاریخ احمدشاهی که به قلم محمود الحسینی جامی، یکی از همراهان نزدیک احمدخان، نگاشته شده است، واژۀ افغانستان به چشم نمیخورد و از احمدخان به عنوان «پادشاه خراسان» یاد شده است.
۵. نام خراسان در سدههای پسین
حتی در مهر پادشاهی امیر محمدافضلخان، نام خراسان همچنان برجای بوده است، چنانکه سرودهاند:
قشون مشرق و مغرب بههم موصل شد
امیر ملک خراسان محمد افضل شد
اما در روزگار فرمانروایی شاه امان الله خان، واژۀ «افغانستان» بهطور قانونمند جایگزین خراسان شد و این دگرگونی، آشکارا با نقشآفرینی استعمار انگلیس پیوند داشت.
۶. دو خراسان: خراسان بزرگ و خراسان کوچک
در بستر تاریخ، ما با دو خراسان روبهرو هستیم:
– خراسان بزرگ که پهنهای فراخ از فرارود (پاردریا، ماوراءالنهر) تا هرات و بلخ و کابل و قندهار و مشهد را دربر میگرفت.
– خراسان کوچک که امروزه افغانستان نامیده میشود.
بدینسان، هنگامی که ما از خراسان سخن میرانیم، سخن از افغانستان کنونی است، سرزمینی که همواره درخشانترین ستارهی آسمان فرهنگ و تمدن آریایی بوده است.
فرجام سخن
خراسان نهتنها نامی جغرافیایی، بلکه یادگاری از روزگار شکوه و بزرگی این سرزمین است. این نام، پژواکِ فرهنگ، دانش، پهلوانی و خرد آریایی است که در فراز و فرود تاریخ، جاودان مانده است.
