خبرگزاری راسک: یک پژوهش تازه نشان میدهد که روزنامهنگاران افغانستان که در خارج از کشور و در تبعید فعالیتهای رسانهای دارند، اطلاعات خود را از طریق پیامرسانهای رمزگذاریشده از منابع داخل کشور به دست میآورند. این در حالی است که ادارههای طالبان، بهویژه مقامها و سخنگویان رسمی این گروه، حاضر به همکاری یا ارائه اطلاعات به رسانههای برونمرزی نیستند و خبرنگارانی که در افغانستان با رسانههای داخلی کار میکنند نیز همواره از عدم دسترسی به اطلاعات منابعی حکومتی شکایت دارند.
این تحقیق که به همت دانشگاه لایپزیگ آلمان و با مشارکت ۱۴۷ خبرنگار افغانستانی انجام شده، چگونگی دسترسی خبرنگاران تبعیدی افغانستان به اطلاعات، چالشهای امنیتی و اخلاقی و میزان آزادی بیان در وضعیت تبعید را بررسی کرده است.
نتایج یافتههای این تحقیق نشان میدهد که ۱۱۵ تن از این خبرنگاران در حال حاضر با رسانههایی همکاری میکنند که پس از سقوط حکومت پیشین از داخل افغانستان مهاجرت کرده و در تبعید فعالیت دارند.
بر اساس دادههای این تحقیق، بیش از ۹۵ درصد روزنامهنگاران در رسانههای تبعیدی افغانستان برای گردآوری اخبار و اطلاعات از ابزارهایی مانند واتساپ، تلگرام، و سیگنال و در برخی موارد از مسنجر یا پیام رسان شبکه فیسبوک استفاده میکنند. این ابزارها نه تنها راه دسترسی به منابع داخل کشور را فراهم کرده، بلکه به دلیل رمزگذاری، امنیت نسبی این ارتباطات را نیز تضمین کردهاند.
با این حال، تقریباً ۹۷ درصد از خبرنگاران میگویند در گزارشهای حساس، هویت منابع خبری خود را پنهان نگهمیدارند. افزون بر آن، ۷۱ درصد منابع اطلاعاتی در داخل کشور به دلیل شرایط امنیتی و فشارها، مجبور به خودسانسوری هستند؛ امری که بر دقت و عمق گزارشهای منتشرشده تأثیر گذاشته است.
در کنار این موارد، تنها ۴۲ درصد از خبرنگاران از حمایتهای داخلی سازمانهای رسانهای خود ابراز رضایت کردهاند. همچنین، حدود ۹۰ درصد اذعان داشتهاند که برای محافظت از منابعشان، گاه تصمیم به عدم انتشار برخی مطالب گرفتهاند.
نگرانی نسبت به امنیت دیجیتال نیز در میان شرکتکنندگان مشهود است. برآورد اعتماد به امنیت دیجیتال تنها ۲.۸ از ۵ بوده است که نشاندهنده ضعف آموزش و نیاز فوری به ارتقاء مهارتها در این زمینه است.
با وجود فشارهای سیاسی، خطرهای امنیتی و فشارهای روانی، روحیه کار رسانهای در میان خبرنگاران افغانستانی در تبعید همچنان بالاست. طبق این پژوهش، ۹۵ درصد این خبرنگاران بر این باورند که فعالیتهایشان نقش کلیدی در بازتاب وضعیت بحران زده افغانستان زیر اداره طالبان در رسانههای بینالمللی داشته است. میانگین انگیزه کاری آنها نیز ۴.۳ از ۵ ارزیابی شده است.
تهیه کنندگان این گزارش تحقیقی به خبرنگارانی افغانستان که برای رسانههای تبعیدی و بخش پارسی دری و پشتو رسانههای بینالمللی کار میکنند، پیشنهاد کرده که برای تداوم فعالیت رسانهای در تبعید، ایجاد زیرساختهای پایدار، ارائه آموزشهای هدفمند در حوزه امنیت دیجیتال و تقویت حمایتهای نهادی امری ضروری است.
وصعیت آزادی بیان پس از سقوط حکومت پیشین: پس از بازگشت طالبان به قدرت در آگست ۲۰۲۱، فضای رسانهای افغانستان دستخوش دگرگونیهای شدیدی شد. شمار زیادی از رسانههای خصوصی تعطیل شدند، صدها خبرنگار مجبور به ترک کشور شدند و محدودیتهای گستردهای بر آزادی بیان و جریان آزاد اطلاعات اعمال گردید. در این شرایط، روزنامهنگاری مستقل عملاً به دو بخش تقسیم شد؛ خبرنگارانی که در داخل کشور با خطرات شدید امنیتی و خودسانسوری فعالیت دارند و آنانی که در تبعید، از راه دور و اغلب به شکل ناشناس، صدای شهروندان افغانستان را به جهان میرسانند.
طالبان نه تنها نظارت شدید بر رسانهها را در دستور کار قرار دادند، بلکه با ایجاد محدودیتهای تازه، از جمله الزام برای دریافت مجوزهای امنیتی، کنترل محتوای رسانهها، احضار و بازداشت خبرنگاران، و اعمال سانسور سیستماتیک، تلاش کردهاند رسانهها را کاملاً تابع تفسیر خود از آنچه این گروه تطبیق «شریعت» عنوان میکند به بلند گوهای تبلیغاتی منافع سیاسی خود تبدیل کند.
در پهلوی این زنان خبرنگار در افغانستان ۹۵ درصد فعایتهای شان کاهش یافته است، بسیاری از زنان خبرنگار ممنوعالکار شده یا رسانههای آنها تعطیل شدهاند و در ولایتهای افغانستان نیز طالبان زنان از کار در رسانهها ممنوع کرده و مسوولان رسانههای محلی را مجبور به اخراج آنها کردند.
در نتیجهی فشارها فشارهای طالبان بر رسانهها و آزادی بیان، دهها سازمان خبری مستقل و رسانههای مربوط به احزاب سیاسی و جهادی تعطیل شدهاند، صدها خبرنگار به کشورهای همسایه یا غربی پناه بردهاند، و روزنامهنگاری در تبعید به تنها راه برای ادامه فعالیت مستقل بسیاری از خبرنگاران تبدیل شده است.
اما این خبرنگاران در راستایی فعالیتهای رسانهای در تبعید نیز با چالشهایی جدی دست و پنجه نرم میکنند؛ فقدان دسترسی مستقیم به منابع رسمی، عدم همکاری نهادهای حکومتی، خطر تهدید خانوادههای آنها در داخل افغانستان، کمبود منابع مالی و ضعف در آموزشهای امنیت دیجیتال از جمله موانع اصلی کار خبرنگاران تبعیدی است. با وجود این، تعهد به رساندن صدای مردم، انگیزه قوی برای ادامه این فعالیتها باقی مانده است.
پژوهشهایی مانند آنچه از سوی دانشگاه لایپزیگ منتشر شده، تلاش دارند تصویر دقیقتری از واقعیت کار روزنامهنگاری در تبعید ترسیم کنند و بر ضرورت حمایت بینالمللی، آموزشهای حرفهای و ایجاد زیرساختهای ارتباطی امن برای خبرنگاران افغانستان تأکید کنند.
