مرتضی فرهادی: تمدن کاریزی ایران پنج قرن از مصر و هزار سال از هند جلوتر بود

خبرگزاری راسک: ‎در تازه‌ترین سخنرانی خود در برنامه «سه‌شنبه‌های ایران‌شناسی» در دانشکده ادبیات دانشگاه تهران، ‎مرتضی فرهادی پژوهشگر و استاد دانشگاه بر ضرورت بازنگری در تاریخ‌نگاری رسمی ایران «از منظر مغلوبان» تأکید کرد. فرهادی «تمدن کاریزی ایران» را نه صرفاً یک روش آبیاری، بلکه بنیاد پایدار یک زیست‌بومی، اجتماعی و فرهنگی دانست که هویت و ساختار زندگی مردم فلات ایران را شکل داده است.
فرهادی با یادآوری نقش نظام قنات در گذار جوامع ایرانی از دوره جمع‌آوری خوراک به تولید کشاورزی و دامداری، گفت این سیستم آبیاری و تأمین آب زیرزمینی، «پیشرفته‌ترین و هوشمندانه‌ترین» ساختار زیستی اقتصادی منطقه بوده است.
واقعیت این است که این ادعا صرفاً تعبیر شاعرانه نیست: به گفته سازمان آموزشی، علمی و فرهنگی ملل متحد (یونسکو)، قنات‌های ایرانی «شاهدی استثنایی بر تمدن‌ها و سنت‌های فرهنگی در مناطق خشک و بیابانی» هستند؛ و در سال ۲۰۱۶ بخشی از میراث جهانی به‌نام “قنات فارس” ثبت شد.
این سیستم با استفاده از تونل‌های زیرزمینی و شیب طبیعی زمین، آب را از سفره‌های زیرزمینی به روستاها و باغ ها منتقل می‌کند روشی که بیش از ۲۵۰۰ سال قدمت دارد و امروز نیز بخش مهمی از تأمین آب در مناطق خشک ایران را تشکیل می‌دهد.
فرهادی افزود که قنات نه فقط زیرساخت آب‌رسانی بوده، بلکه پایهٔ اقتصادی کشاورزی، دامداری و تولید مواد غذایی و فرهنگ «همبستگی اجتماعی» در میان مردم ایران را شکل داده است. او تأکید کرد که «تمدن کاریزی» زمینه‌ساز پیدایش معماری، بافندگی، صنعت و شهرسازی در فلات ایران بوده است.
مطالعات مدرن نیز این دیدگاه را تأیید می‌کنند: به گفته سازمان غذا و کشاورزی ملل متحد (فائو)، سیستم قنات که از حدود ۸۰۰ پیش از میلاد در ایران توسعه یافت نقش محوری در تأمین امنیت غذایی، تنوع زیستی، کشاورزی پایدار و سکونت در مناطق خشک داشته است.
در منطقه‌هایی مانند کاشان، بخش بزرگی از تولیدات کشاورزی میوه، کاشت درختان، باغ‌ها وابسته به آب قنات‌هاست؛ در غیر این صورت زندگی و کشاورزی در این مناطق تقریباً ناممکن بود.
فرهادی با مطرح کردن مفهوم «بازنویسی تاریخ از منظر مغلوبان»، گفت آنچه امروز به‌عنوان تاریخ رسمی می‌خوانیم، غالباً روایت «فتح و فاتحان» است؛ اما بسیاری از هویت‌ها، فرهنگ‌ها و تمدن‌های بومی مثل تمدن کاریزی کمتر دیده یا شنیده شده‌اند.
او افزود که بازشناسی این میراث نه فقط به افتخار گذشته ایران کمک می‌کند، بلکه گامی استوار در جهت حفاظت از دانش بومی، منابع طبیعی، هویت جمعی و سازگاری با طبیعت برای نسل‌های آینده.
گزارش مرتضی فرهادی از «تمدن کاریزی ایران» همراه با تأکید بر بازخوانی تاریخ ایران از منظر کسانی که صدای‌شان کمتر شنیده شده فرصتی است تا نگاه ما به تاریخ، فرهنگ و زیست بومی کشور بازتعریف شود.
زمانی که جهان با بحران آب و تغییرات اقلیمی مواجه است، دانستن و باززنده‌سازی میراثی مانند قنات می‌تواند الهام‌بخش راهکارهای پایدار برای زندگی در مناطق خشک باشد؛ میراثی که هم زیربنای شکوفایی تمدن ایران بوده و هم می‌تواند چراغ راهی برای آینده باشد.