خبرگزاری راسک: افغانستان، کشوری که زیر سایه چهار دهه جنگ و اکنون تحت حاکمیت اقتدارگرایانه و سرکوبگرانه طالبان قرار دارد، با بحرانی بیسابقه در حوزه سوءتغذیه و گرسنگی دستوپنجه نرم میکند؛ بحرانی که بهگفته مقامهای امدادرسان، ابعادی «فاجعهبار» یافته است. در بیمارستان کودکان ایندیرا گاندی در کابل، پایتخت افغانستان، کودک دو و نیمسالهای به نام ابوبکر با صورتی تکیده و بدنی نیمهجان، زیر ماسک اکسیژن نفس میکشد؛ نمادی عریان از پیامدهای ساختار سیاسی بسته و ناکارآمدی مدیریتی حاکمیت فعلی.
ابوبکر هنگام بستری شدن تنها ۶ کیلوگرم وزن داشت؛ تقریبا نیمی از وزن طبیعی برای سن او. پزشکان در بیمارستان اطفال ایندرا گاندی با تزریق سرم و مراقبتهای ویژه توانستهاند جان او را موقتا نجات دهند. اما امدادگران هشدار میدهند که در کشوری که زیر فشار محدودیتهای گسترده اجتماعی و اقتصادی طالبان اداره میشود، هزاران کودک دیگر هرگز به چنین خدماتی دسترسی پیدا نمیکنند.
جان آیلیف، مدیر دفتر افغانستان در برنامه جهانی غذا، اعلام کرده است که دو سوم جمعیت کشور در سطح «بحرانی یا بسیار جدی» سوءتغذیه حاد قرار دارند؛ آماری که آن را «بزرگترین جهش سوءتغذیه ثبتشده در تاریخ افغانستان» توصیف میکند. به گفته او، جان چهار میلیون کودک در معرض خطر مستقیم است؛ وضعیتی که در بستر محدودیتهای ساختاری و فضای سرکوب سیاسی طالبان، تشدید شده است.
پس از تسلط طالبان در سال ۲۰۲۱ و اعمال سیاستهای سختگیرانه داخلی، کمکهای مستقیم خارجی تقریبا یکشبه متوقف شد و میلیونها نفر به ورطه فقر سقوط کردند. بحران کنونی علاوه بر اقتصاد نیمهفلج، با خشکسالی شدید، دو زمینلرزه ویرانگر در اواخر ۲۰۲۵ و بازگشت اجباری ۵.۳ میلیون مهاجر از کشورهای همسایه، از جمله پاکستان و ایران، تشدید شده است؛ مجموعهای از عوامل که در سایه حکمرانی غیرپاسخگو و محدودکننده طالبان، مدیریت مؤثر آنها با چالش جدی روبهرو بوده است.
بهگفته آیلیف، قطع کمکهای ایالات متحده و سایر کشورها، بهویژه برای برنامههای توزیع غذای برنامه جهانی غذا، «ویرانگر» بوده است. از میان چهار میلیون کودک مبتلا به سوءتغذیه حاد، این نهاد اکنون ناچار است سه نفر از هر چهار کودک را به دلیل کمبود منابع مالی رد کند؛ وضعیتی که این مقام باسابقه امدادی آن را در بیش از ۳۰ سال فعالیت حرفهای خود «بیسابقه» خوانده است.
در حالی که ۱۷.۴ میلیون نفر در افغانستان با گرسنگی حاد مواجهاند، برنامه جهانی غذا اکنون تنها قادر است به دو میلیون نفر دسترسی داشته باشد و حتی برای آنان نیز جیرههای غذایی کاهش یافته است. این در حالی است که بودجه این سازمان از ۶۰۰ میلیون دالر در سال ۲۰۲۴ به حدود ۲۰۰ میلیون دالر در سال جاری سقوط کرده است؛ کاهشی که همزمان با بحرانهای جهانی دیگر، از جمله قحطی در سودان و جنگها در غزه و اوکراین رخ داده است.
لطیفه، مادر ۳۶ ساله ابوبکر، میگوید سه سال پیش کمکهای غذایی قطع شد و از آن زمان تاکنون هیچ حمایتی دریافت نکردهاند. همسرش که کارگر ساختمانی است، یک سال است بیکار مانده؛ بازتابی از رکود عمیق اقتصادی در نظام تحت کنترل طالبان. او میگوید گاه حتی لقمهای برای پنج فرزندش ندارد: «من میتوانم گرسنگی را تحمل کنم، اما فرزندم نمیتواند.»
به گفته مدیر برنامه جهانی غذا، تنها در ماههای اخیر بیش از ۵۰۰ مورد مرگ کودک ثبت شده است؛ آماری که بهدلیل بسته بودن بسیاری از روستاها در زمستان و ضعف سیستم ثبت احوال، احتمالا بسیار کمتر از واقعیت است. او با لحنی هشدارآمیز میپرسد: «چند کودک دیگر باید جان بدهند تا جهان بگوید کافی است؟» پرسشی که در فضای سیاسی بسته و سیاستهای محدودکننده طالبان، پاسخی روشن نیافته است.
شراره، ۲۱ ساله، از استان دورافتاده بدخشان، برای نجات پسر ششماههاش سمیر که به بیماری قلبی، ذاتالریه شدید و سوءتغذیه مبتلاست، از بیمارستانی به بیمارستان دیگر در رفتوآمد بوده است؛ از جمله در شهر کندز. سرانجام او به بخش سوءتغذیه در بیمارستان آتاتورک در کابل رسید، اما وضعیت کودک همچنان بحرانی است و طی ۱۳ روز بستری حتی یک کیلوگرم هم وزن نگرفته است؛ تصویری از شکنندگی نظام سلامت در چارچوب حاکمیت فعلی.
سخنگوی وزارت بهداشت دولت طالبان اعلام کرده است که مراکز درمان سوءتغذیه از ۸۰۰ به حدود ۳۲۰۰ مرکز افزایش یافته و در سال ۲۰۲۵ حدود سه میلیون کودک و مادر تحت درمان قرار گرفتهاند. با این حال، کارشناسان میگویند گسترش کمی مراکز، بدون دسترسی پایدار به منابع مالی و در سایه محدودیتهای ساختاری و انزوای بینالمللی ناشی از سیاستهای طالبان، پاسخگوی بحران فزاینده نیست.
مقامهای طالبان مدعیاند «سلامت از سیاست جداست» و ارائه خدمات درمانی «حق غیرقابل سلب» مردم است؛ اما در عمل، فضای محدودکننده اجتماعی، ممنوعیتهای گسترده علیه زنان و کاهش تعامل سازنده با جامعه جهانی، بر دامنه بحران افزوده است.
در جامعهای که طالبان زنان را از اکثر مشاغل محروم کرده و حضور آنان را در عرصه عمومی بهشدت محدود ساختهاند، زنان بیوه و سرپرست خانوار بیش از دیگران آسیب دیدهاند. مدیر برنامه جهانی غذا میگوید تماسهای مرتبط با افکار خودکشی در میان زنان افزایش یافته، زیرا آنان راهی برای تأمین غذای فرزندانشان نمییابند. برنامههای تغذیه این نهاد نیز با افزایش ۳۰ درصدی زنان باردار و شیرده مبتلا به سوءتغذیه حاد روبهرو شده است؛ افزایشی که جامعه تغذیه جهانی آن را بیسابقه میداند.
او یادآوری میکند که جامعه جهانی پس از تحولات ۲۰۲۱ وعده «همبستگی تزلزلناپذیر» با زنان افغانستان را داده بود؛ زنانی که اکنون در سایه سیاستهای محدودکننده طالبان با گرسنگی، فقر و مرگ کودکانشان مواجهاند و میپرسند این همبستگی کجاست.
این گزارش، تصویری روشن از تلاقی بحران انسانی، کاهش حمایتهای بینالمللی و پیامدهای ساختار سیاسی بسته و سرکوبگرانه طالبان ارائه میدهد؛ وضعیتی که در صورت تداوم، میتواند افغانستان را با یکی از عمیقترین فجایع انسانی دهههای اخیر روبهرو سازد.
