بحث درباره بزکشی در بدخشان به بنبستی رسیده است که در آن دو طرف، پرسش را از دو زاویه نادرست طرح میکنند. یک طرف میپرسد آیا این بازی باید تعطیل شود؟ و طرف دیگر هر نقدی بر پیامدهای برگزاری آن را جنگ با هویت میخواند. اما تجربه مزارشریف نشان میدهد که هیچیک از این دو پرسش، مسئله واقعی نیست. مسئله بدخشان نه ذات بزکشی است و نه حتی صرفا مکان آن. مسئله، نبود نظامِ مدیریت مسئولانهای است که بتواند فرهنگ را از پیامدهای بیتدبیری نهادی جدا کند.
مزارشریف: همزیستی بزکشی و توسعه
مزارشریف بزکشی را بهطور منظم، معمولاً هر جمعه، در میدانی مشخص در حومه شهر برگزار میکند و همزمان یکی از پویاترین اقتصادهای شهری شمال افغانستان را نیز دارد. این همزمانی، تصادفی نیست. مسابقات در میدان ورزشی حاجی مقیمبای در جنوب شهر برگزار میشود، نه در قلب بافت متراکم شهری. این نظم، سه پیامد روشن دارد: نخست، ایمنی قابل مدیریت میشود، زیرا مکان ثابت است و میتوان برای آن زیرساخت، تیم امدادی و محدوده امن تعریف کرد. دوم، اقتصاد ورزش شکل میگیرد، چاپاندازان برتر جوایز نقدی منظم دریافت میکنند و هزینهها از سوی تاجران محلی تامین میشود، نه بهصورت موردی و نمایشی. سوم، زندگی شهری مختل نمیشود، زیرا مسابقه در حومه برگزار میشود، نه در مرکز شهر.
نکته کلیدی این است که مزارشریف بزکشی را تعطیل نکرد تا توسعه یابد، و توسعه را قربانی بزکشی نکرد. این دو را نهادینه کرد. سرمایهگذاریهای کلان در بزکشی مزارشریف از قراردادهای حرفهای چاپاندازان تا خرید اسبهای گرانقیمت نشان میدهد که این بازی میتواند به یک صنعت فرهنگی ورزشی تبدیل شود، به شرط آنکه در چارچوبی شفاف و منظم قرار گیرد. این مدل، دقیقا همان چیزی است که بدخشان از آن محروم است: نه فقدان فرهنگ، بلکه فقدان نظام.
بدخشان: مسئله مکان است، اما مسئله فقط مکان نیست.
نقدهای وارد بر بزکشی بدخشان را نمیتوان با ارجاع به فرهنگ پاسخ داد، زیرا این نقدها در یک نقطه مشخص درست هستند: مکان. میدان سنگمهر در قلب بافت شهری فیضآباد قرار دارد و برگزاری مسابقات در آن، پیامدهایی دارد که به ذات بزکشی مربوط نیست.
در روزهای ۲۰ و ۲۱ عقرب، دو رویداد نگرانکننده در و نزدیکی همین میدان رخ داد: سقوط فهیم مختار، چاپانداز ۲۳ ساله، از اسب و مرگ او، و درگیری مسلحانه در ساحه پل کیبلی در نزدیکی محل مسابقه. جزیات رسمی درباره وجود یا نبود تدابیر ایمنی، رسیدگی پزشکی و علت دقیق این رویدادها منتشر نشده است، و نباید بدون شواهد آنها را به یک علت مشترک فروکاست. اما نزدیکی زمانی و مکانی این دو رویداد به میدان مسابقه، یک پرسش مشروع ایجاد میکند: آیا برگزاری مسابقات پرتحرک اسبدوانی در یک میدان شهری، با خیابانهای تنگ و جمعیت انبوه، با حداقل استانداردهای ایمنی سازگار است؟
پاسخ شهروندان فیضآباد روشن است: سنگمهر فعلا جای بزکشی نیست و باید آن را کمی دورتر از شهر برد. این یک مطالبه مدنی است، نه موضعی ضد فرهنگی. اما نکته کلیدی این است که کوتاهی در نگهداری از میدان، وظیفه شهرداری است. وقتی همان میدان به مکان تخلیه کثافات شهر تبدیل میشود، این نقد صریح شهرداری فیضآباد است، نه نقد بزکشی. شهرداری مسئول نگهداری از فضای عمومی است اگر کوتاهی میکند، مسئولیت نهادی اوست و ربطی به موجودیت یک بازی سنتی ندارد.
سرمایه نمایشی در برابر سرمایه زیربنایی
نقد دومی که بر بزکشی بدخشان وارد شده، نقد الگوی تخصیص سرمایه است، نه نقد خود بازی. گزارشها نشان میدهد که تنها برای چند روز هیجان، حدود ۲۵ تا ۳۰ میلیون افغانی هزینه میشود، در حالی که هزاران کودک در همان مناطق از کمبود مکتب و امکانات ابتدایی آموزشی رنج میبرند. این یک نابرابری ساختاری در تخصیص منابع است.
این نقد درست است، اما باید متوجه اولویتگذاری حامیان مالی و نهادهای بودجهای باشد، نه متوجه ذات فرهنگ. تجار بدخشان در غیاب حمایت دولتی، بزکشی را زنده نگه داشتهاند و این نقش قابل انکار نیست. اما سرمایه نمایشی، تحول نمیآفریند، سرمایه زیربنایی میآفریند. در همین ولایت، تجار در پروژههای زیربنایی سرمایهگذاری کردهاند: ۳۶ طرح توسعهای به ارزش ۴۵۰ میلیون افغانی با هزینه تاجران، و ساخت سرک و مسجد به ارزش ۷۲ میلیون افغانی. این نشان میدهد که سرمایه تجاری بدخشان میتواند در مسیر زیربنا قرار گیرد. پرسش این است: چرا این مسیر، قاعده نیست و مسابقات نمایشی، استثنا؟
بزکشی فرهنگ است، اما فرهنگ مسئولیتپذیر میخواهد
هیچکس نمیتواند انکار کند که بزکشی برای بسیاری از باشندگان بدخشان فقط یک مسابقه نیست، یک فرهنگ است، بخشی از زندگی، درآمد و دغدغه. ساختار انفرادی آن برخلاف ساختار تیمی در کابل نشان میدهد که این بازی عرصهای برای بازتولید حیثیت و منزلت اجتماعی است. این واقعیت را نمیتوان با برچسب بیمعنایی کنار زد.
اما فرهنگ زنده نقدپذیر است. مسئله این نیست که بزکشی بد است، مسئله این است که مدیریت آن با ظرفیتهای محلی و اولویتهای واقعی بدخشان همخوان نیست. مزارشریف نشان داد که میتوان فرهنگ را حفظ کرد و همزمان آن را نهادینه کرد. بدخشان میتواند همان مسیر را برود، به شرط آنکه مسئولیتها روشن شوند.
راهحل: سه انتقال، با متولیان مشخص
نخست، انتقال مکان. شهرداری فیضآباد و ریاست تربیت بدنی بدخشان مکلف شوند زمینی مناسب در حومه شهر را برای میدان دایمی بزکشی آماده کنند، با دسترسی جادهای، فضای کافی برای تماشاگران و امکان استقرار تیم امدادی. برگزاری هر رویداد در میدان جدید باید مشروط به حضور تیم پزشکی، محدوده امن مشخص و مدیریت بیطرفانه نظم باشد. این همان الگوی مزارشریف است: میدان ثابت در حومه، نه قلب شهر.
دوم، انتقال سرمایه. تجار بدخشان تشویق شوند صندوقهای مشترک زیربنایی تشکیل دهند و سرمایهای که پیشتر صرف مسابقات نمایشی میشد، به پروژههای پایدار سرک، پل، مکتب و کلینیک هدایت شود. فدراسیون بزکشی نیز مکلف به شفافیت مالی شود تا مشخص گردد چه مقدار پول از کجا میآید و کجا هزینه میشود. تجار بدخشان نشان دادهاند که میتوانند در زیربنا سرمایهگذاری کنند، این ظرفیت باید به قاعده تبدیل شود، نه استثنا.
سوم، انتقال توجه. جامعه مدنی و رسانهها باید مطالبه بازگشایی مکاتب، بهویژه مکاتب دخترانه، را در صدر agenda عمومی نگه دارند. بزکشی میتواند سرگرمی باشد، اما نمیتواند جانشین آموزش شود. ظرفیتی که هزاران نفر را در میدان بزکشی گرد هم میآورد، همان ظرفیت میتواند برای مطالبهٔ مکتب نیز بسیج شود، اگر توجه جمعی از میدان به کلاس درس معطوف گردد.
بزکشی فرهنگ بومی بدخشان است و حذف آن نه ممکن است و نه مطلوب. اما مزارشریف ثابت کرد که فرهنگ و توسعه، دشمن یکدیگر نیستند، دشمن هر دو، بیمسئولیتی نهادی است. نقد درست این است: مکان برگزاری نامناسب است، سرمایه در جای نادرست هزینه میشود، ایمنی ناکافی است، و نهادهای متولی از مسئولیت خود شانه خالی میکنند. تا زمانی که این مسئولیتها روشن نشود، نه بزکشی از بدخشان حذف خواهد شد و نه بدخشان از گردونه پیشرفت عقب خواهد ماند. آنچه عقب میماند، نسلی است که در انتظار مکتب مانده است.
نویسنده: فروتن مجیدپور


